Filmen som kjem no til jul er altså kalla «Den 12. mann». 11 av medsoldatane til Jan Baalsrud mista livet. Han overlevde som den einaste av dei tolv som vart sendt frå Shetland og over Norskehavet. Slik sett er tittelen forståeleg.

Men dei som kjenner til fotballterminologien, veit at supporterane blir omtala som «Den tolvte mann», slik dei hardnakka heiar fram spelarane på banen til å kjempe det dei er kar (eller kvinne) for. Tittelen spelar difor heilt sikkert også på dette; nemleg ei hylling av dei 81 som hjalp Baalsrud på flukta. Dei som stod for «supporten», hjelpa, til å få han over grensa. For:

– Jan hadde «berre» ei oppgåve etter den første veka på flukt, nemleg å ikkje døy. Frå da av var han heilt avhengig av hjelparane sine. Det var dei som var dei verkelege heltane, og det påpeika Jan i all ettertid, fortel Petter Baalsrud.

Den oppgåva, å halde seg i live, ville vore umuleg å takle for dei aller, aller fleste. Men Petter fortel at Jan, som blir onkelen til Petter, var fysisk sterk og hadde ein svært høg smerteterskel.

– Han dreiv med idrett før krigen og var difor veldig godt trena. Jan var også kjent med smerte gjennom t.d. å ha brote kragebeinet da han var berre gutungen.

Marinejeger Rune Gjeldnes gjekk, saman med Ronny Bratli, oppatt fluktruta til Jan Baalsrud for fem år sia. Rune Gjeldnes er vel kjent med ekstreme situasjonar gjennom å ha vore både høgt og lågt, frå øvst i nord til lengst i sør, over heile kloden. Turen gjekk som fjernsynsserie på NRK for nokre år sia, og ein lettare redigert filmversjon vil bli vist denne jula. Undertittelen på serien var «soldat med flere enn ni liv»:

– Jan Baalsrud kunne gått der allereie da båten dei kom med vart sprengt. Soldatane var da i ein robåt på tur vekk, men eksplosjonen var så kraftig at dei vart blese uti sjøen. Så vart dei pepra på av ei mitraljøse mens dei både var i vatnet og etter at dei karra seg i land. Baalsrud vart treft i foten. Den eine tåa gjekk der og han mista støvelen. Flukten over Rebbenesøya, gjennomblaut og utan både tå og sko, gjekk over kvasse berg. Og dette skjedde altså på kalde vinteren, heilt nord i Troms.

Rune Gjeldnes fortel også at svømmeturane i det iskalde vatnet eigentleg var for lange til at det skulle vore muleg å overleve:

– Det måtte ha pumpa noko vanvittig med adrenalin rundt om i kroppen til Baalsrud. Han var da også meir eller mindre bevisstlaus da han nådde land.

Skjer eller døy!

Bevisstlaus måtte han også nær ha vore da han skar av seg tå på tå; den kleine heimebrenten han fekk for å døyve smertene hjalp neppe særleg. For det gjekk koldbrann i tærne etter kvart som føtene fraus til å bli isklumpar. Han måtte skjere bort det rotne kjøttet om han skulle overleve. Han skar bort nokre av tærne i den lille tømmerkoia som han kalla «Hotell Savoy». Stanken frå det rotne kjøttet var visstnok ubeskriveleg. Resten av tærne, med unnatak av ei lilletå, vart skore av i det som no blir kalla Baalsrudhula.

Rune Gjeldnes tvilar på at folk kan forestille seg kor fælt det er å fryse, slik Jan Baalsrud gjorde det i dag etter dag:

– Vi gjekk første delen av ruta med same utstyr som Baalsrud. Og vadmål er ypperleg, så lenge du ikkje blir våt eller blir utsett for vind. Men du slit om det blir vått. Soveposar og slikt frå den tida held ikkje på rare varmen. Og sjølv om hjelparane tinte opp støvlane, fann dei berre is på innsida. Han måtte også ha frose noko valdsamt da han oppheldt seg i hola og ved «Gentlemansteinen» på fjellet. På dagtid draup det smeltevatn nedpå han, og det fraus til is på kveldinga. Og ikkje fekk han gjera frå seg på anna vis enn slik han låg. Det måtta ha vore heilt forferdeleg.

Og da fortel Rune om nokre av dei fysiske plagene. Men han trur det mentale kunne opplevast som like slitsamt:

– Ein kan lett bli gal av å vere i ein så ekstrem situasjon. Ikkje berre av di du konstant frys eller er svolten, men også kor usikkert alt må kjennast. Ikkje veit du kva som skjer med deg sjølv, og langt verre er det å tenkje på at du utsett andre for livsfare ved at dei hjelper deg.

Jan Baalsrud har, som nemnt, alltid peika på hjelparane som heltane i dette dramaet. Farane hjelparane utsette seg for var ekstreme. Hadde dei vorte avslørt, ville dei, og kanskje resten av familien, truleg omkome i ein konsentrasjonsleir i Tyskland. Det er ein stor risiko å ta for å redde ein heilt ukjent mann frå Kolbotn.

Men sjølve redningsaksjonen var fysisk sett også nærast uoverkomeleg. Det er berre 12 mil i rett luftline frå Toftefjorden til svenskegrensa (eller rettare; finskegrensa, som vart passert først på flukten). Men dette er eit landskap som flerrar tenner mot deg, sundrive av fjordar og fjell. Rune Gjeldnes minnast særleg den tusen meter bratte oppstigninga over fjorden for Furuflaten, der Baalsrud vart trekt opp, fastsurra på ein kjelke:

– Det var så bratt nokre plassar at eg måtte klatre opp i tre med pulken etter meg for å kome opp.

Ei gruppe motstandsfolk frå Manndalen skulle ta over Baalsrud oppe på fjellplatået og bringe han til Sverige. Uvêr førte til at dei gav opp etter å ha drege Baalsrud på kjelken i tjue timar. Ein av hjelparane, som verken hadde vått eller tørt med seg, gjekk så nye fjorten mil fram og tilbake til Sverige for å hente hjelp. Det fekk han ikkje. Alt han fekk var ein kopp kaffe før han måtte gå tilbake igjen.

Men det skulle lukkast Baalsrud å kome seg i sikkerheit til slutt, takka vera eit brødrepar, reindriftssamane Aslak og Per Thomas Baal. Da hadde det tatt meir enn to månader å forsere den 200 km lange fluktruta.

Historia om Jan Baalsrud spinn helst om den lange flukta i 1943, frå dei vart angripe i Toftefjorden på Rebbenesøya 29. mars, til han kom seg til Sverige 1. juni. Men før den tid hadde han både vore fengsla som spion og reist lange omvegar for å kome «heim» igjen.

Far til Jan var instrumentmakar, og Jan tok sjølv svennebrev i faget i 1939 og var tenkt å ta over familiefirmaet med tida. Og da talar vi om tekniske instrument; faren hadde m.a. utvikla meir stabile trådkors i landmålarkikkertar ved å bruke reinsdyrhår.

Men sia Jan Baalsrud også var befalsutdanna, meldte han seg til teneste i april 1940. Motstanden var likevel for overveldande og Baalsrud måtte flykte til Sverige etter kampane i Østfold. Utan å gå for djupt inn i det, er det vel rett å seie at Sverige var i overkant tyskvenlege inntil krigen snudde. Baalsrud vart difor internert. Men etter kvart som interneringa vart meir lauseleg handheva, opererte Baalsrud som kurer mellom Sverige og Norge for britane.

Svensk politi fekk nyss om dette og arresterte Baalsrud hausten 1940. Han vart dømt som spion og satt fengsla. Svenskane ville sende han tilbake til Norge etter soninga, og med det truleg til ein sikker død. Men den sovjetiske handelsattacheen pressa på og fekk svenskane til å frigi han i 1942. Han vart utvist, reiste via Sovjet, Egypt og USA til han kom seg til England og vart med i «Kompani Linge»; ei gruppe med norske soldatar som m.a. vart sendt på sabotasjeoppdrag i gamlelandet.

Det var som Linge-mann at han, og elleve andre, vart sendt til Nord-Norge med ei fiskeskøyte for å opprette lokale motstandsgrupper og muleg gjennomføre ein aksjon mot flyplassen på Bardufoss.

Men dei hadde skikkeleg uflaks, for kontaktmannen deira, ein handelsmann, hadde døydd utan at Linge-karane visste om det. Han som hadde tatt over butikken ana difor ikkje noko da soldatane kom. Han påsto etter krigen at han trudde dette var provokatørar, sendt ut av tyske styrker eller norske nazistar, for å avsløre motstandsfolk. Han tora difor ikkje anna enn å melde frå til den nazi-venlege lensmannen at han hadde vorte oppsøkt av tvilsame menn. Lensmannen kontakta så først det norske statspolitiet i Tromsø. Men da desse, etter hans meining, ikkje visste nok interesse, kontakta han også tyskarane. Ein tysk patruljebåt overrumpla difor nordmennene, og etter det følgde det ein to månader lang flukt for Baalsrud sin del.

Dei elleve andre soldatane døydde. Dei aller fleste av desse var avretta, og ein døydde etter skadar påført gjennom tortur. Fire lokale vart også fengsla: to kontaktpersonar og to fiskarar som hadde sagt seg villige til å hjelpe. Alle fire vart sendt til konsentrasjonsleirar i Tyskland og døydde der.

Jan Baalsrud var sterkt hemma av frostskadane og amputasjonane etter at krigen var over. Han kom sjølvsagt ikkje i aktiv teneste i forsvaret igjen, men engasjerte seg sterkt for å stifte Krigsinvalideforbundet. Han var ei drivkraft for å bygge ein krigsinvalideheim, Bæreia, ved Kongsvinger (i dag kjent som «Forsvarets Veteransenter»).

Petter Baalsrud fortel at han snakka lite om smertene han måtta slite med etter krigen. Balansen i føtene var sjølvsagt utfordrande, i og med at han berre hadde ei lilletå att. Han gjekk difor på ein spesiell måte.

Sjølv om Jan Baalsrud blir hugsa som ein krigshelt, var det ikkje desse sidene Petter Baalsrud hugsar best om onkelen:

– Han var ein omsorgsperson. Jan var ein person som utstråla ro, tryggheit og varme. Og han ville gjerne bidra til samfunnet.

Men inni seg sleit nok Jan Baalsrud med dei same trauma som vi kjenner at andre grupper, som t.d. krigsseglarane, var plaga med etter krigen.

Han gjekk han inn i familiefirmaet og dreiv som instrumentmakar. Men kalde Norge var ikkje rette plassen for ein som sleit med smerter, så i 1961 flytta Baalsrud til meir klimavenlege Tenerife med si daverande kone.

Han ville også bidra med å skape seg arbeid der og kjøpte eit småbruk. Jan prøvde seg fram med t.d. kaninavl, men det skorta på både kunnskap og utkome. Svineavl derimot, var han langt heldigare med. Og broren, Nils-Ivar, var både veterinær og praktiserande i Skjåk, kanskje den fremste svineavlskommunen her til lands. Han fekk seks purker av norsk landsvin sendt nedover og var hyppig «på tråden» til broren:

– Jan visste omtrent ikkje i kva ende grisungane kom ut frå da han starta. Så han ringte ofte far på søndagsmorgonane for å diskutere og lære svineavl. Jan traff også godt med tida, for det vaks fram eit stort behov for svin til grisefestane som vart arrangert for dei stadig fleire norske sydenturistane.

Jan Baalsrud vart enkemann kort tid etter han flytta til Tenerife og vart seinare gift på nytt. Han har ei dotter frå det første ekteskapet, Liv, som framleis bur der. Ho skal forresten feire jul saman med søskenbarn Petter i Rindalen i år. Men før den tid skal dei på førpremieren til «Den 12. mann» på sjølvaste Colosseum i Oslo.

Bandet mellom Baalsrud og hjelparane vart aldri svekka. Petter var t.d. reiseleiar da eit følgje av nordmøringar og hjelparar nordfrå besøkte Jan på Tenerife i 1987. Da tok Petter med seg hjelparane oppover til Jan ein ekstra tur utanom programmet, for:

– Dei skjønte nok inst inne at dette kom til å bli det siste møtet.

Jan Baalsrud reiste seinare heim, tok inn på krigsinvalideheimen han hadde vore med å bygge opp, Bæreia, og døydde der året etter, 71 år gammal.

Men bandet til hjelparane heldt seg til evig tid; Jan Baalsrud bad om at urna hans var sett ned i Manndalen, saman med dei som sørga for at han fikk leve i 45 «ekstra» år. Han deler no grav med ein av desse; Aslak Fostervoll.

– Han ville på ein måte vere saman med hjelparane sine, også etter dette livet, fortel Petter.

Arven etter Jan Baalsrud skulle difor også gå til å heidre hjelparane hans, samt støtte til vanskelegstilte barn.